امروز، ۲۶ سرطان، پنجاهوسومین سالگرد کودتای محمدداوود خان است؛ رویدادی که با پایان دادن به نظام سلطنتی، نخستین جمهوری افغانستان را بنیان گذاشت. با گذشت بیش از پنج دهه و در حالی که افغانستان اکنون زیر حاکمیت طالبان قرار دارد، این کودتا همچنان یکی از نقاط عطف تاریخ سیاسی کشور به شمار میرود.
در ۲۶ سرطان ۱۳۵۲، محمدداوود خان با حمایت بخشی از ارتش و بدون درگیری گسترده، علیه نظام سلطنتی دست به کودتا زد و نخستین جمهوری افغانستان را اعلام کرد. این رویداد به بیش از دو قرن حکومت سلطنتی در افغانستان پایان داد و فصل تازهای را در تاریخ سیاسی کشور گشود.
کودتا زمانی رخ داد که محمدظاهر شاه، پادشاه وقت افغانستان، برای درمان چشم در ایتالیا به سر میبرد. او چند روز بعد از همانجا با ارسال نامهای از سلطنت کنارهگیری کرد و به این ترتیب، انتقال قدرت بدون بازگشت به نظام شاهی انجام شد.
حبیبالله صافی، یکی از باشندگان کابل که آن روزها را به یاد دارد، درباره فضای حاکم بر پایتخت میگوید: «از بالا ارگ را تماشا میکردیم که هدف قرار میگرفت. بسیار ترسیده بودیم؛ صدای توپ، تفنگ و طیارهها میآمد و بمباران میکردند.»
محمدداوود خان حکومت خود را با شعار اصلاحات، توسعه اقتصادی، نوسازی کشور و تقویت استقلال ملی آغاز کرد. او در سالهای نخست با برخی جریانهای چپ، از جمله حزب دموکراتیک خلق افغانستان، همکاری داشت و برنامههایی را برای توسعه زیرساختها، صنعتیسازی، اجرای طرحهای اقتصادی و گسترش حضور زنان در عرصههای اجتماعی دنبال کرد.
با این حال، روابط داوود خان با حزب دموکراتیک خلق بهتدریج تیره شد و حکومت او با افزایش فشار بر مخالفان سیاسی همراه بود. سرانجام، در هفتم ثور ۱۳۵۷، حکومت او در کودتای حزب دموکراتیک خلق سرنگون شد و محمدداوود خان همراه با شماری از اعضای خانوادهاش کشته شد.
بسیاری از پژوهشگران، کودتای ۲۶ سرطان را نقطه آغاز سلسله تحولاتی میدانند که افغانستان را در دهههای بعد وارد چرخهای از کودتا، جنگ، مداخله خارجی و بیثباتی سیاسی کرد. امروز، ۵۳ سال پس از آن رویداد و در شرایطی که طالبان بر افغانستان حاکم هستند، میراث سیاسی کودتای محمدداوود خان همچنان موضوع بحث و ارزیابی در میان تاریخنگاران و تحلیلگران است.
